1.

च) सन्धिम् विच्छेदम् वा कुर्वन्तु- अ) स्यान्नैव आ) कुर्वन् + आसीत् इ) रक्तश्चास्तमये

Answer»

सामान्य संधि नियम जैसे कि पहले बताया गया है, संस्कृत में व्यंजन और स्वर के योग से ही अक्षर बनते हैं । संधि के विशेष नियम हम आगे देखेंगे, पर उसका सामान्य नियम यह है कि संस्कृत में व्यंजन और स्वर आमने सामने आते ही वे जुड जाते हैं;पुष्पम् आनयति = पुष्पमानयतिशीघ्रम् आगच्छति = शीघ्रमागच्छतित्वम् अपि = त्वमपि संस्कृत में संधि के इतने व्यापक नियम हैं कि सारा का सारा वाक्य संधि करके एक शब्द स्वरुप में लिखा जा सकता है; देखिए -ततस्तमुपकारकमाचार्यमालोक्येश्वरभावनायाह ।अर्थात् – ततः तम् उपकारकम् आचार्यम् आलोक्य ईश्वर-भावनया आह । इसके सारे नियम बताना यहाँ अनपेक्षित होगा, परंतु, सामान्यतः संधि तीन तरह की होती है; स्वर संधि, विसर्ग संधि, और व्यंजन संधि । विसर्ग संधि के सामान्य नियम हम “विसर्ग” प्रकरण में देख चूके हैं । स्वर और व्यंजन संधि की सामान्य जानकारी व उदाहरण नीचे दीये जा रहे हैं । सजातीय स्वर आमने सामने आने पर, वह दीर्घ स्वर बन जाता है; जैसे,अ / आ + अ / आ = आ अत्र + अस्ति = अत्रास्तिभव्या + आकृतिः = भव्याकृतिःकदा + अपि = कदापिइ / ई + इ / ई = ई देवी + ईक्षते = देवीक्षतेपिबामि + इति = पिबामीतिगौरी + इदम् = गौरीदम्उ / ऊ + उ / ऊ = ऊ साधु + उक्तम = साधूक्तम्बाहु + ऊर्ध्व = बाहूर्ध्वऋ / ऋ + ऋ / ऋ = ऋ पितृ + ऋणम् = पितृणम्मातृ + ऋणी = मातृणी जब विजातीय स्वर एक मेक के सामने आते हैं, तब निम्न प्रकार संधि होती है ।अ / आ + इ / ई = एअ / आ + उ / ऊ = ओअ / आ + ए / ऐ = ऐअ / आ + औ / अ = औअ / आ + ऋ / ऋ = अर् उदाहरणउद्यमेन + इच्छति = उद्यमेनेच्छतितव + उत्कर्षः = तवोत्कर्षःमम + एव = ममैवकर्णस्य + औदार्यम् = कर्णस्यौदार्यम्राजा + ऋषिः = राजर्षिः परंतु, ये हि स्वर यदि आगे-पीछे हो जाय, तो इनकी संधि अलग प्रकार से होती है;इ / ई + अ / आ = य / याउ / ऊ + अ / आ = व / वाऋ / ऋ + अ / आ = र / रा उदाहरणअवनी + असम = अवन्यसमआदि + आपदा = आद्यापदाभवतु + असुरः = भवत्वसुरःउपविशतु + आर्यः = उपविशत्वार्यःपितृ + आज्ञा = पित्राज्ञामातृ + इच्छा = मात्रिच्छा उपर दिये हुए “य” और “व” की जगह, “अय्”, “आय्”, “अव्” या “आव्” एसी संधि भी होती है, जैसे;ए + अन्य स्वर = अय्ऐ + अन्य स्वर = आय्ओ + अन्य स्वर = अव्औ + अन्य स्वर = आव् उदाहरणमन्यते + आत्मानम् = मन्यतयात्मानम्तस्मै + अदर्शयत् = तस्मायदर्शयत्प्रभो + एहि = प्रभवेहिरात्रौ + एव = रात्रावेवपरंतु, “ए” या “ओ” के सामने “अ” आये, तो “अ” लुप्त होता है, और उसकी जगह पर “ऽ“ (अवग्रह चिह्न) प्रयुक्त होता है ।वने + अस्मिन् = वनेऽस्मिन्गुरो + अहम् = गुरोऽहम् व्यंजन संधि व्यंजन संधि के काफी नियम हैं, पर नियमों के जरीये इन्हें सीखना याने इन्हें अत्यधिक कठिन बनाने जैसा होगा ! इस लिए केवल कुछ उदाहरणों के ज़रीये इन्हें समजने का प्रयत्न करते हैं;ग्रामम् + अटति = ग्राममटतिदेवम् + वन्दते = देवं वन्दतेग्रामात् + आगच्छति = ग्रामादागच्छतिसम्यक् + आह = सम्यगाहपरिव्राट् + अस्ति = परिव्राडस्तिसन् + अच्युतः = सन्नच्युतःअस्मिन् + अरण्ये = अस्मिन्नरण्येछात्रान् + तान् = छात्रांस्तान्अपश्यत् + लोकः = अपश्यल्लोकःतान् + लोकान् = ताँल्लोकान्एतत् + श्रुत्वा = एतत्छ्रुत्वावृक्ष + छाया = वृक्षच्छायाआ + छादनम् = आच्छादनम्अवदत् + च = अवदच्चषट् + मासाः = षण्मासाःसम्यक् + हतः = सम्यग्घतः / सम्यग् हतःएतद् + हितम् = एतद्धितम् / एतद्हितम्Explanation:I HOPE its RIGHT.



Discussion

No Comment Found

Related InterviewSolutions